Παρασκευή, 2 Μαΐου 2014

Αυτογνωσία: Κριτήριο Αξιολόγησης




Περί «γνώθι σαυτόν». Ουτοπία ή ανάγκη;

Σε μια εποχή τόσο διαλυμένη, μια επίκληση για αυτογνωσία, υπευθυνότητα,  μέτρο, μοιάζει ολότελα ανεδαφική ή αντίθετα, καυτερά επίκαιρη. Πιστεύοντας  το  δεύτερο, νομίζω πως δεν είναι άσκοπη μια αναδρομή στο πανάρχαιο ελληνικό  γνωμικό.

Όλες οι θρησκείες θεμελιώνονται στην Πίστη. Μονάχα η αρχαία ελληνική  θρησκεία, πριν από την πίστη, τοποθετούσε τη Γνώση.

 Στον ιερότερο χώρο της αρχαίας Ελλάδας, τους Δελφούς, τον «ομφαλό της  Γης», και στο προπύλαιο του ναού του Απόλλωνα, δεν ήταν χαραγμένες εντολές για  σέβας στους θεούς και απειλές για τιμωρία των αμαρτωλών. Αλλά, μονάχα, μερικά  λακωνικά ρητά, τα «Πυθικά ρητά» ή «Δελφικά γράμματα», όπως «Γνώθι σαυτόν»,  «Μέτρον το άριστον». Γνωμικά από ανθρώπους, για την τέχνη του επίγειου  ανθρώπινου βίου. Γνωμικά όπου γνώμονας δεν ήταν η ανεξερεύνητη θέληση των  θεών, αλλά ο ανθρώπινος Νους. 

Αβέβαιη είναι η πατρότητα του γνωμικού «Γνώθι σαυτόν». Αποδόθηκε στο  Χίλωνα το Λακεδαιμόνιο, στο Θαλή το Μιλήσιο, στη Φημονόη, την πρώτη  προφήτισσα (πρώτη προμάντιδα) του Δελφικού Μαντείου. Ο Πλάτων το θεωρεί,  όπως και τ’ άλλα Δελφικά ρητά, κοινό απόσταγμα της σκέψης των Επτά Σοφών της  αρχαϊκής Ελλάδας. Και υποστηρίζει πως το γνωμικό τούτο αποτελεί: «προσφώνηση  του θεού, σ’ όσους μπαίνουν στο ναό, αντί να τους πει το συνηθισμένο χαίρε επειδή  δεν πρέπει να ευχόμαστε ο ένας στον άλλο να χαιρόμαστε, αλλά να σωφρονούμε».  Ούτε φοβερές φοβέρες λοιπόν, ούτε λαμπρές υποσχέσεις. Μόνο συμβουλή για  αυτογνωσία και σωφροσύνη.

 Ήταν ολότελα φυσική αυτή η ιερότητα με την οποία έντυναν ένα τέτοιο  γνωμικό οι Έλληνες: κοινότατος ο τόπος πως η καίρια καινοτομία και η αξετίμητη  εισφορά τους στον παγκόσμιο πολιτισμό είναι ότι έδωσαν το προβάδισμα στη Σκέψη,  ότι θεμελίωσαν τον ατομικό, κοινωνικό, πολιτικό βίο τους στη Γνώση. Όχι σε κάποια  γνώση «εξ αποκαλύψεως», αλλά στη γνώση που την αποκτάς με την έρευνα, την  έρευνα για τα φαινόμενα και τ’ αφανέρωτα, για τις αρχές και τις αιτίες. Ο Δημόκριτος  θα πει πως υπάρχουν δύο είδη γνώσης, η σκοτεινή, που την αποκτούμε με τις  αισθήσεις, και η γνήσια, που όργανό της έχει το νου.

 «Γιγνώσκω» σήμαινε για εκείνους (όπως και για εμάς), «μαθαίνω από  παρατήρηση ή έρευνα, κατανοώ, διακρίνω. Και φυσικά, η έρευνα, η αληθινή έρευνα,  δεν μπορεί παρά ν’ αρχίζει από εμάς τους ίδιους. Πώς θα ερευνήσεις – για να  γνωρίσεις - τους άλλους, τον κόσμο, τους νόμους και τους λόγους της ζωής, αν δεν  ερευνήσεις και γνωρίσεις τον πιο κοντινό και πιο μυστικό μικρόκοσμο, τον εαυτό  σου; Με τη γνωστή του «δήλωση άγνοια», ο Σωκράτης έλεγε πως «αφού δεν μπορεί  να γνωρίσει τον εαυτό του, κατά το δελφικό επίγραμμα, του φαίνεται γελοίο να  εξετάζει τα αλλότρια, τα ξένα». Η αυτοέρευνα, η αυτογνωσία, αποτελούν απαράβατο  όρο, για να κάνεις το πρώτο βήμα «στων ιδεών την πόλη».

Ποιο είναι όμως το ειδικότερο νόημα του «Γνώθι σαυτόν»; Να ερευνήσεις όχι  την αρχή και το σκοπό της ανθρώπινης ύπαρξης γενικά, αλλά τις δικές σου δυνατότητες, τα δικά σου όρια, τα δικά σου «δέοντα» και χρέη: τι μπορείς, τι πρέπει  να μπορείς και να πράττεις.

  Ο νεοπλατωνικός φιλόσοφος του Γ΄ μ. Χ. αιώνα Πορφύριος (232 – 304), που  έγραψε βιβλίο «Περί του γνώθι σαυτόν», καθορίζει: «Το γνώθι σαυτόν αναφέρεται στην ανάγκη να κατανοήσουμε απόλυτα την παρούσα δύναμή μας» και παραγγέλλει «να τηρούμε το μέτρο σ’ όλα τα πράγματα».

Φυσικά, το Γνώθι σαυτόν είναι εγχείρημα τραχύτατο: εγωισμοί και  ματαιοδοξίες, δειλίες, εθελοτυφλία για τα ελαττώματά μας, τα λάθη, τα κίνητρα μας,  δε μας επιτρέπουν να καταδυθούμε στον εαυτό μας, να τον ζυγίσουμε, να τον κρίνουμε, να μιλήσουμε με παρρησία μ’ αυτόν και γι’ αυτόν.

Οι ίδιοι σοφοί που τόνιζαν τη θεμελιακή σημασία του γνώθι σαυτόν  συνομολογούσαν πόσο δυσπρόσιτη είναι αυτή η ακριβή γνώση. Ένα δίστιχο, μάλιστα, φτάνει να πει: «Το γνώθι σαυτόν είναι εύκολο με τα λόγια  με έργα, όμως, μόνο ένας θεός το μπορεί». 

Όσο δύσκολη, όμως είναι η προσπάθεια αυτογνωσίας, τόσο είναι απαραίτητη,  επειδή ακριβώς δείχνει τους περιορισμούς και τη μπόρεση του ανθρώπου, και τη  σύνεσή του να πράξει σύμφωνα με αυτά. «Μάθε ποιος είσαι και γίνε τέτοιος», θα πει ο Πίνδαρος.

Μόνο αν γνωρίσεις πόσο αδύναμος είσαι, μπορείς να ξεπεράσεις την  αδυναμία σου. Μόνο αν γνωρίσεις πόσο άσοφος είσαι, μπορείς να αρχίσεις την  πορεία προς τη Γνώση. Μόνο αν γνωρίσεις τι ορυχείο έχει μέσα του κάθε άνθρωπος,  μπορείς να υπερβείς τη γύμνια του. Αλλιώς, μένεις ένα τυφλό, όσο και εγωιστικό  ερπετό, που ζει μια ζωή χωρίς νόημα. «Ο ανεξέταστος βίος είναι αβίωτος», έλεγε ο  Σωκράτης. Ενώ εξετάζοντας τον εαυτό σου θα βρεις ίσως την Κόλαση, αλλά και το  Καθαρτήριο. Γι’ αυτήν την τόλμη και τη σοφία μπορούσε να περηφανεύεται ο  Ηράκλειτος, λέγοντας «έψαξα βαθιά στον εαυτό μου». Στα βήματά του, ο Ρωμαίος,  αλλά Έλληνας στη σκέψη και στη γραφή, αυτοκράτορας – φιλόσοφος Μάρκος  Αυρήλιος θα επιτάξει στον εαυτό του: «Βλέπε εντός σου» και «Σκάβε εντός σου. Εκεί  βρίσκεται η πηγή του καλού και μπορεί ν’ αναβλύζει πάντα, αν πάντα σκάβεις». 

Η αυτογνωσία, ο αυτοέλεγχος, η αυτοκριτική οδηγούν στην αυτοσυνείδηση,  την αυτοκυριαρχία, τον αυτοσεβασμό, στην ουσιαστική αυτοδιάθεση και  αυτοκαθορισμό μας. Στοιχεία, όλα, που συγκροτούν τη σωφροσύνη. Δεν είναι τυχαίο  πως στην άλλη άκρη του κόσμου, τον ίδιο περίπου καιρό, ο Κινέζος φιλόσοφος Λάο  Τσε έλεγε: «Όποιος ξέρει τους άλλους, έχει γνώση. Όποιος ξέρει τον εαυτό του, έχει  σοφία». 

Κι αυτή η σωφροσύνη αποτελεί την βαθύτερη ευδαιμονία του συνειδητού  ανθρώπου, που του την χαρίζει η «σοφία, η όσο γίνεται, αληθινή γνώση της αληθινής  ουσίας των πραγμάτων… η γνώση των όντως όντων», που αρχίζει με τη γνώση «του όντως εαυτού μας».
Μ. Πλωρίτης

Ερωτήσεις

Α. Να αποδώσετε την περίληψη του κειμένου σε 100 – 120 λέξεις.

Β1. «Πώς θα ερευνήσεις – για να  γνωρίσεις - τους άλλους, τον κόσμο, τους νόμους και τους λόγους της ζωής, αν δεν  ερευνήσεις και γνωρίσεις τον πιο κοντινό και πιο μυστικό μικρόκοσμο, τον εαυτό  σου»; Να αναπτύξετε το περιεχόμενο του παραπάνω χωρίου σε μία παράγραφο 70- 90 λέξεων.

Β2. Στο κείμενό του ο αρθρογράφος παραθέτει πολλά ρητά – αποφθέγματα αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων. Ποιες βασικές αξίες του αρχαιοελληνικού πολιτισμού αναδεικνύονται από αυτά κατά τη γνώμη σας;

Β3. Να εντοπίσετε στο κείμενο πέντε λέξεις με συνυποδηλωτικό περιεχόμενο.

Β4. «ανεδαφική, γνώμονας, υποστηρίζει, απαράβατο, παρρησία». Να βρείτε τα συνώνυμα των παραπάνω λέξεων του κειμένου.

Β5. «απόσταγμα, εγχείρημα, εθελοτυφλία, δυσπρόσιτη, σωφροσύνη». Με κάθε μία από τις προηγούμενες λέξεις να γράψετε μια περίοδο που να αναδεικνύει το νόημά της.


Γ. Σε άρθρο σας,  που θα δημοσιευθεί στην ιστοσελίδα του σχολείου σας να αναφερθείτε στη σημασία κατάκτησης της αυτογνωσίας από το σημερινό άνθρωπο και τις προϋποθέσεις που απαιτούνται προκειμένου αυτή να αποκτηθεί.  (500 – 600 λέξεις)



Και ένα πολύ ενδιαφέρον παράλληλο κείμενο

Αν είχαμε δυο ζωές…

   Αν είχαμε δυο ζωές, θα ζούσαμε την πρώτη ως πρόβα, σαν δοκιμή, για να μάθουμε να ζήσουμε όπως θα θέλαμε τη δεύτερη. Δυστυχώς δεν είναι έτσι. Η ζωή μας είναι μόνο μία και μάλιστα μικρής διάρκειας. Αυτό το θέατρο μπορούμε να το παίξουμε μόνο μια φορά. Χωρίς πρόβα, χωρίς δοκιμή. Γι’ αυτό, πρέπει να το παίξουμε όσο γίνεται καλύτερα και για μας τους ίδιους και για όσους αγαπάμε. Εμείς γράφουμε το σενάριο που μας αξίζει. Εμείς φτιάχνουμε τα σκηνικά που μας αρέσουν. Εμείς επιλέγουμε τους ηθοποιούς. Εμείς είμαστε οι πρωταγωνιστές και ταυτόχρονα οι θεατές. Στο τέλος εμείς θα το χειροκροτήσουμε ή δε θα το χειροκροτήσουμε.
   Αν αυτή η σκέψη είναι περίπου αλήθεια, – δεν πιστεύω πως υπάρχουν απόλυτες αλήθειες -  τότε οι επιλογές μας είναι που καθορίζουν το θέατρο της ζωής μας. Δεδομένων των περιορισμών και της τυχαιότητας, πιστεύω ότι το είναι μας είναι κατ’ ουσίαν αποτέλεσμα των δικών μας επιλογών. Συνεπώς, η κατανόηση της ελευθερίας να επιλέγουμε είναι προϋπόθεση για να δημιουργήσουμε το πεπρωμένο μας και να μην αφήσουμε να μας το δημιουργήσουν οι άλλοι. Να ζήσουμε δηλαδή μια ζωή που, αν ήταν να την ξαναζήσουμε για δεύτερη φορά, θα θέλαμε να είναι η ίδια.
   Ο Ρήγας Φεραίος είχε πει ότι  «συλλογάται  καλά όποιος συλλογάται ελεύθερα». Είχε δίκιο. Όμως, για να συλλογίζεται κανείς ελεύθερα, πρέπει να διαθέτει γνώση: αυτή είναι που προσδιορίζει κυρίως την ποσότητα, την ποιότητα των εναλλακτικών λύσεων που διαθέτουμε και την ορθότητα των επιλογών που κάνουμε. Άρα την ελευθερία μας. Όσο περισσότερη γνώση, τόσο περισσότερες εναλλακτικές επιλογές και τόσο πιο σωστή η αξιολόγησή μας γι’ αυτές. […] Αναμφισβήτητα, στον πολύπλοκο, χαοτικό και αβέβαιο κόσμο που ζούμε δε γνωρίζουμε εκ των προτέρων τα αποτελέσματα, το κόστος και τα οφέλη των επιλογών μας. Θεωρώ, ωστόσο,  προϋπόθεση για όλους μας, ώστε να ζήσουμε όσο μπορούμε καλύτερα τη ζωή μας, την αυτογνωσία, την κατανόηση του εαυτού μας, των αναγκών μας, των συναισθημάτων, των δυνατοτήτων και των αδυναμιών μας.
   Εκτός αυτού, στη ζωή έχουμε πολύ συχνά ν’ αντιμετωπίσουμε αντιφάσεις και διλήμματα. Έτσι, εξίσου αναγκαία προϋπόθεση θεωρώ την ύπαρξη μιας σταθεράς ή, καλύτερα, μια πυξίδας, για να πορευτούμε τη διαδρομή που εμείς θέλουμε: έναν πυρήνα διαχρονικών αξιών ικανών να καθοδηγούν τη σκέψη και τη συμπεριφορά, τις επιλογές και τις πράξεις μας. Αυτές οι αξίες μας πρέπει ναι είναι σαφείς. Αν υπάρχει σύγχυση ως προς αυτές, μόνο κατά τύχη δε θα μετανιώσουμε για τις επιλογές που κάνουμε. Οι αξίες, βεβαίως, είναι προσωπικό ζήτημα του καθενός μας. Όμως, αν θέλουμε να πορευτούμε και να ζήσουμε σε μια κοινωνία ανθρώπινη και πολιτισμένη, βασικές αξίες για όλους, πιστεύω, είναι η ελευθερία, ο αυτοσεβασμός και ο σεβασμός των δικαιωμάτων του άλλου […].
Πέραν όλων αυτών χρειαζόμαστε όνειρο και νόημα ζωής. Είναι αναγκαίο να έχουμε στόχους, εστίαση σ’ αυτούς, πειθαρχία και μέθοδο σκέψης και δράσης. Χρειαζόμαστε επιπλέον πρωτότυπη και δημιουργική σκέψη, σφαιρική αντίληψη, ικανότητα να βλέπουμε τα πράγματα από το μπαλκόνι, έξω από τα στερεότυπα. Πρέπει να μάθουμε να ακούμε την εσωτερική μας φωνή και να γινόμαστε παρατηρητές του εαυτού μας, έχοντας αυτοπεποίθηση και τόλμη. [….]

 Διασκευασμένο απόσπασμα από το μυθιστόρημα του Δημήτρη Μπουραντά «Όλα σου τα ‘μαθα, μα ξέχασα μια λέξη».



Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου